วิกฤตต้มยำกุ้ง 2540 — บทเรียนที่คนไทยต้องรู้

เช้าวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 คนไทยตื่นมาพบว่าเงินในกระเป๋าตัวเองมีค่าน้อยลงโดยที่ไม่ได้ทำอะไรผิดสักอย่าง

วันนั้นประเทศไทยประกาศเลิกตรึงค่าเงินบาทกับดอลลาร์ · ภายในวันเดียวเงินบาทอ่อนจากราว 25.60 บาทต่อดอลลาร์ ไปที่ 28.75 · และครึ่งปีถัดมาไหลลงไปแตะ 56.50 บาทต่อดอลลาร์ ในวันที่ 12 มกราคม 2541

เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ประวัติศาสตร์ให้จำ · มันคือกรณีศึกษาที่สมบูรณ์แบบของการที่ตัวเลขเศรษฐกิจสวยงามอยู่หลายปี แล้วพังลงในไม่กี่สัปดาห์ · และกลไกที่ทำให้พังยังทำงานเหมือนเดิมทุกวันนี้

ก่อนหน้านั้นเกิดอะไรขึ้น

ต้นเรื่องมาจากสามอย่างที่แต่ละอย่างดูดีเมื่อมองแยกกัน แต่มารวมกันแล้วกลายเป็นระเบิดเวลา

อย่างแรกคือค่าเงินที่ถูกตรึงไว้ · ไทยผูกค่าเงินบาทไว้กับตะกร้าเงินที่มีดอลลาร์เป็นหลัก ทำให้อัตราแลกเปลี่ยนแทบไม่ขยับมานาน · ธุรกิจจึงชินกับการคิดว่าค่าเงินคือสิ่งที่นิ่งเสมอ

อย่างที่สองคือการเปิดเสรีทางการเงิน · ช่วงต้นทศวรรษ 2530 ไทยเปิดช่องให้กู้เงินจากต่างประเทศได้ง่ายขึ้นมาก · ดอกเบี้ยดอลลาร์ที่ถูกกว่าดอกเบี้ยบาทหลายจุด ทำให้ธุรกิจแห่กันไปกู้เป็นดอลลาร์

อย่างที่สามคือฟองสบู่อสังหาริมทรัพย์ · เงินกู้ก้อนใหญ่ไหลเข้าโครงการที่ดินและอาคารจนล้นเกินความต้องการจริง

จุดตายอยู่ตรงที่รายได้ของธุรกิจเป็นเงินบาท แต่หนี้เป็นดอลลาร์ · ตราบใดที่ค่าเงินนิ่ง ทุกอย่างดูปกติ · แต่ถ้าบาทอ่อนเมื่อไหร่ ภาระหนี้จะพองขึ้นทันทีโดยที่รายได้เท่าเดิม

จุดอ่อนที่คนนอกมองเห็นก่อนคนใน

ตัวเลขที่ธนาคารแห่งประเทศไทยสรุปไว้ในภายหลังชี้ปัญหาไว้ชัดเจน

ประเทศขาดดุลบัญชีเดินสะพัดถึงราว 14,000 ล้านดอลลาร์ ซึ่งแปลว่าจ่ายออกนอกประเทศมากกว่าที่หาเข้ามาได้ · ขณะเดียวกันหนี้ต่างประเทศสะสมขึ้นไปถึงราว 109,276 ล้านดอลลาร์

เมื่อประเทศติดหนี้สกุลต่างประเทศมหาศาล มีเงินไหลออกสุทธิ และยังยืนยันจะตรึงค่าเงินไว้ที่เดิม · กองทุนเก็งกำไรทั่วโลกจึงเห็นตรงกันว่านี่คือราคาที่ป้องกันไม่ไหว และเข้าโจมตีด้วยการเทขายเงินบาทอย่างหนัก

การสู้ที่แพ้ตั้งแต่ก่อนเริ่ม

ธนาคารกลางสู้กลับด้วยวิธีเดียวที่ทำได้ในระบบค่าเงินคงที่ คือเอาทุนสำรองไปรับซื้อเงินบาทที่ถูกเทขาย

ตามที่ธนาคารแห่งประเทศไทยระบุไว้เอง · มีการนำทุนสำรองทางการถึงราว 24,000 ล้านดอลลาร์ออกมาใช้ปกป้องค่าเงิน · และเมื่อถึงจุดที่ต้องประกาศลอยตัว ทุนสำรองที่ใช้ได้จริงเหลือเพียงราว 2,850 ล้านดอลลาร์

บทเรียนตรงนี้แรงที่สุดในทั้งเรื่อง · ทุนสำรองคือกันชน ไม่ใช่อาวุธ · ธนาคารกลางไหนก็ตามที่เอากันชนไปสู้กับเงินทั้งโลกที่มองเห็นจุดอ่อนเดียวกัน มักจบเหมือนกันหมด

สิ่งที่ตามมาหลังเขื่อนแตก

เมื่อบาทอ่อนลงเกินเท่าตัว หนี้ดอลลาร์ที่กู้ไว้ก็พองขึ้นเป็นเท่าตัวในทันทีเมื่อคิดเป็นเงินบาท · ธุรกิจที่ดูแข็งแรงเมื่อครึ่งปีก่อนล้มเป็นแถบ

สถาบันการเงินถูกสั่งปิดถึง 58 แห่ง เมื่อนับรวมบริษัทเงินทุนหลักทรัพย์และธนาคารพาณิชย์ · และปัญหาหนี้เสียลามหนักถึงขั้นที่สินเชื่อภาคอสังหาริมทรัพย์กลายเป็นหนี้ด้อยคุณภาพถึง 52.3% ในเดือนพฤษภาคม 2542

ประเทศต้องขอความช่วยเหลือจากกองทุนการเงินระหว่างประเทศเป็นวงเงินราว 17,200 ล้านดอลลาร์ พร้อมเงื่อนไขการปรับโครงสร้างที่เข้มงวด

สี่บทเรียนที่ยังใช้ได้กับทุกตลาดวันนี้

หนี้สกุลต่างประเทศที่ไม่ป้องกันความเสี่ยงคือระเบิดเวลา · ใครก็ตามที่รายได้เป็นสกุลหนึ่งแต่หนี้เป็นอีกสกุลหนึ่ง กำลังถือความเสี่ยงค่าเงินอยู่โดยไม่รู้ตัว · หลักเดียวกันนี้ใช้กับพอร์ตลงทุนที่ถือสินทรัพย์ต่างประเทศโดยไม่ได้คิดเรื่องอัตราแลกเปลี่ยน

ราคาที่ถูกตรึงไว้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเสี่ยง · มันแค่เก็บความเสี่ยงสะสมไว้จนกว่าจะระเบิดทีเดียว · ความนิ่งผิดปกติในตลาดไหนก็ตาม มักตามมาด้วยการเคลื่อนไหวที่แรงผิดปกติเสมอ

ฟองสบู่มักมาพร้อมสินเชื่อที่โตเร็วผิดปกติ · ราคาที่ขึ้นเพราะคนกู้มาซื้อ ต่างจากราคาที่ขึ้นเพราะความต้องการใช้จริง · สัญญาณนี้ใช้ดูได้ทั้งตลาดที่ดิน หุ้น และคริปโต

ตัวเลขรวมของประเทศอาจสวยได้ทั้งที่ข้างในเปราะ · เศรษฐกิจไทยโตดีต่อเนื่องหลายปีก่อนวิกฤต · สิ่งที่บอกความจริงคือโครงสร้างของหนี้ ไม่ใช่อัตราการเติบโต

วันนี้ต่างจากตอนนั้นแค่ไหน

สิ่งที่เปลี่ยนไปชัดเจนที่สุดคือค่าเงินบาทไม่ได้ถูกตรึงไว้อีกแล้ว · เมื่อค่าเงินขยับได้ตามตลาด แรงกดดันจะถูกระบายออกทีละน้อยแทนที่จะสะสมไว้

อีกอย่างคือกันชนที่หนากว่าเดิมมาก · ทุนสำรองระหว่างประเทศของไทย ณ กลางปี 2026 อยู่ที่ราว 302,000 ล้านดอลลาร์ · เทียบกับ 2,850 ล้านดอลลาร์ ที่เหลืออยู่ในวันประกาศลอยตัว · ต่างกันเกินร้อยเท่า

แต่สิ่งที่ไม่เปลี่ยนคือธรรมชาติของมนุษย์ในตลาด · ความเชื่อว่าราคาจะขึ้นต่อไปเรื่อย ๆ การกู้มาลงทุนเพราะดอกเบี้ยถูก และการมองข้ามความเสี่ยงที่ยังไม่เคยเกิด · สามอย่างนี้เป็นวัตถุดิบเดิมของทุกวิกฤตที่เคยเกิดขึ้น