Availability Bias — นึกออกง่าย ไม่ได้แปลว่าเกิดบ่อย กับดักของการตัดสินใจจากข่าว

ลองนึกถึงช่วงที่ข่าวตลาดร่วงแรงวนอยู่ในฟีดทุกวัน ช่วงนั้นเรามักรู้สึกว่าอะไรก็พังได้ตลอดเวลา แต่พอตลาดขึ้นติดกันหลายเดือน และมีคนโพสต์กำไรให้เห็นทุกวัน เรากลับรู้สึกว่าความเสี่ยงแทบไม่มี

ตลาดอาจไม่ได้เปลี่ยนไปมากขนาดนั้น สิ่งที่เปลี่ยนคือ เรื่องที่ผุดขึ้นมาในหัวเราได้ง่ายที่สุด

การประเมินว่าอะไรน่าจะเกิดขึ้นบ่อยแค่ไหน โดยดูจากว่านึกตัวอย่างออกง่ายหรือยาก คือสิ่งที่นักจิตวิทยาเรียกว่า availability heuristic และเมื่อมันพาเราประเมินผิดอย่างเป็นระบบ ก็กลายเป็น availability bias

การทดลองตัวอักษร K ที่คนส่วนใหญ่ตอบผิด

อามอส ทเวอร์สกี และแดเนียล คาห์เนแมน ทดสอบเรื่องนี้ไว้ในงานปี 1973 ด้วยคำถามง่าย ๆ ว่า ในภาษาอังกฤษ คำที่ขึ้นต้นด้วยตัว K มีมากกว่า หรือคำที่มีตัว K อยู่ตำแหน่งที่สามมีมากกว่า

จากผู้ตอบ 152 คน มี 105 คนคิดว่าคำที่ขึ้นต้นด้วยตัวอักษรนั้นมีมากกว่า ทั้งที่ความจริงตรงกันข้าม ในข้อความทั่วไปมีคำที่ตัว K อยู่ตำแหน่งที่สามมากกว่าคำที่ขึ้นต้นด้วย K ราวสองเท่า

เหตุผลคือ สมองค้นหาคำจากตัวอักษรแรกได้ง่ายกว่า คำที่ขึ้นต้นด้วย K จึงผุดขึ้นมาเยอะ ส่วนคำที่มี K อยู่ตรงกลางนึกยาก เราเลยเผลอสรุปว่ามันมีน้อย

นักลงทุนซื้อสิ่งที่ตัวเองมองเห็น

ในตลาดจริง ผลของอคตินี้ชัดมากในงาน "All That Glitters" ของแบรด บาร์เบอร์ และเทอร์เรนซ์ โอดีน ตีพิมพ์ปี 2008 ในวารสาร Review of Financial Studies

ทีมวิจัยดูข้อมูลบัญชีนักลงทุนรายย่อยหลายชุด ชุดใหญ่ที่สุดชุดหนึ่งคือบัญชีโบรกเกอร์ส่วนลดราว 78,000 ครัวเรือน ช่วงปี 1991 ถึง 1996 แล้ววัดว่าในวันที่หุ้นตัวหนึ่ง "เด่น" ขึ้นมา นักลงทุนรายย่อยซื้อมากกว่าขายแค่ไหน

ในวันที่หุ้นเงียบ รายย่อยขายมากกว่าซื้อ แต่ในวันที่หุ้นคึกคักที่สุด รายย่อยกลับซื้อมากกว่าขายเกือบ 30% หุ้นที่มีข่าวก็ถูกซื้อสุทธิมากกว่าหุ้นที่ไม่มีข่าวราวสามเท่า

คำอธิบายของผู้วิจัยคือ ในตลาดมีสินทรัพย์ให้เลือกเป็นพันเป็นหมื่นตัว เราไม่มีทางพิจารณาครบทุกตัว สิ่งที่ถูกหยิบมาพิจารณาจึงเป็นตัวที่แย่งความสนใจได้ ไม่ใช่ตัวที่ดีที่สุด ส่วนตอนขาย เราเลือกจากสิ่งที่ถืออยู่ในมือไม่กี่ตัว ความสนใจจึงมีผลน้อยกว่า

หน้าตาของอคตินี้ในห้องเทรด

ข้อแรกเห็นได้ทุกวัน ทั้งในหุ้น คริปโต หรือทองคำ ตัวที่ขึ้นหน้าข่าวหรือมีคนพูดถึงเยอะจะดูน่าสนใจกว่าตัวอื่นเสมอ ทั้งที่การถูกพูดถึงไม่ได้บอกว่ามันมีโอกาสทำกำไรดีกว่า และบ่อยครั้งราคาได้สะท้อนข่าวนั้นไปแล้ว

ข้อสองกับข้อสามเป็นด้านกลับของกันและกัน หลังเหตุการณ์ใหญ่ที่เพิ่งผ่านมา เราประเมินความเสี่ยงสูงเกินไป แต่หลังช่วงสงบนาน ๆ เราประเมินต่ำเกินไป ทั้งสองแบบทำให้ขนาดไม้ไม่สอดคล้องกับความเสี่ยงจริง

ข้อสุดท้ายแนบเนียนที่สุด เวลานึกถึงระบบของตัวเอง ภาพที่ผุดขึ้นคือไม้ที่วิ่งไกลที่สุด ไม่ใช่ไม้ขาดทุนเล็ก ๆ ยี่สิบไม้ที่เกิดขึ้นระหว่างนั้น ความรู้สึกว่าระบบดีแค่ไหนจึงมักดีกว่าตัวเลขจริง

ต่างจาก Recency Bias และ FOMO ยังไง

สามเรื่องนี้เกี่ยวข้องกันแต่ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน Recency bias คือการให้น้ำหนักกับเหตุการณ์ล่าสุดมากเกินไป ซึ่งเป็นแค่ช่องทางหนึ่งที่ทำให้เรื่องบางเรื่องนึกออกง่าย ส่วน FOMO เป็นเรื่องของอารมณ์กลัวตกรถ

Availability bias กว้างกว่านั้น มันครอบคลุมทุกอย่างที่ทำให้เรื่องหนึ่งผุดขึ้นมาในหัวได้ง่าย ไม่ว่าจะเพราะเพิ่งเกิด เพราะน่าตื่นเต้น เพราะเป็นภาพชัด หรือเพราะเห็นซ้ำหลายรอบในฟีด

วิธีตัดสินใจจากข้อมูล ไม่ใช่จากความจำ

หนึ่ง คัดสินทรัพย์ด้วยเงื่อนไขเดิมทุกครั้ง ใช้ตัวคัดกรองหรือรายการที่ทำไว้ล่วงหน้า แล้วเลือกเฉพาะตัวที่ผ่านเงื่อนไข วิธีนี้ทำให้ตัวที่ไม่ดังแต่เข้าเงื่อนไขมีโอกาสได้รับการพิจารณาเท่ากัน

สอง ถามตัวเองหนึ่งคำถาม ทุกครั้งที่อยากเทรดตัวไหนเป็นพิเศษ ให้ถามว่ามันมาอยู่ตรงหน้าเราเพราะเข้าเงื่อนไข หรือเพราะมีคนพูดถึงเยอะ คำถามนี้สั้นแต่ช่วยดึงสติได้มาก

สาม ดูความถี่จริงก่อนเชื่อความรู้สึก ถ้ารู้สึกว่าตลาดร่วงแรงบ่อย ให้เปิดข้อมูลย้อนหลังดูว่าบ่อยจริงแค่ไหน ถ้ารู้สึกว่ารูปแบบนี้ได้ผลเสมอ ให้นับจากกราฟจริงว่าได้ผลกี่ครั้งจากกี่ครั้ง

สี่ ตัดสินระบบจากบันทึก ความจำของเราเก็บไม้ที่เด่นไว้และทิ้งไม้ธรรมดา มีเพียงบันทึกการเทรดที่จดครบทุกไม้เท่านั้นที่บอกได้ว่าระบบทำงานได้จริงแค่ไหน

ห้า ให้ขนาดไม้ผูกกับตัวเลข ใช้ค่าความผันผวน เช่น ATR เป็นตัวกำหนดระยะตัดขาดทุนและขนาดไม้ แทนที่จะลดหรือเพิ่มไม้ตามความรู้สึกหลังอ่านข่าว