CBDC คืออะไร — เงินดิจิทัลของธนาคารกลาง ต่างจากคริปโตตรงไหน

พอได้ยินคำว่า "เงินดิจิทัลของธนาคารกลาง" หลายคนเดาไปในทางเดียวกันว่าคงเป็นคริปโตเวอร์ชันที่รัฐทำเอง · ความจริงแล้ว CBDC (Central Bank Digital Currency) เกือบจะเป็นด้านตรงข้ามของคริปโตในเกือบทุกมิติ ทั้งเรื่องคนออก เรื่องมูลค่า และเรื่องเป้าหมายที่สร้างมันขึ้นมา

เรื่องนี้ไม่ใช่แค่ข่าวไกลตัว เพราะมีเกือบทุกประเทศทั่วโลกกำลังศึกษามันอยู่ รวมถึงไทยด้วย · บทความนี้จะปูให้ชัดว่ามันคืออะไร ต่างจากเงินที่เราใช้อยู่ตรงไหน ต่างจากคริปโตและ Stablecoin ยังไง ตอนนี้โลกไปถึงไหนแล้ว และทำไมบางประเทศถึงเดินหน้าเต็มที่ขณะที่อีกประเทศออกกฎหมายห้าม

เงินสดในรูปดิจิทัล ที่ธนาคารกลางออกเอง

วิธีเข้าใจที่เร็วที่สุดคือดูว่าเงินที่เราใช้อยู่ทุกวันนี้ไม่ได้มีชนิดเดียว · ธนบัตรในกระเป๋าเป็นเงินที่ธนาคารกลางออกให้โดยตรง ถือว่าเป็นภาระผูกพันของธนาคารกลางเอง · ส่วนตัวเลขในแอปธนาคารเป็นคนละอย่าง มันคือเงินฝากซึ่งเป็นภาระผูกพันของธนาคารพาณิชย์ที่รับฝากไว้ · เราใช้จ่ายได้เหมือนกันจนไม่รู้สึกถึงความต่าง แต่ในทางกฎหมายและความเสี่ยงมันคนละชั้นกัน

CBDC คือการเติมชั้นที่สามเข้ามา คือเงินที่ธนาคารกลางออกโดยตรงเหมือนธนบัตร แต่อยู่ในรูปดิจิทัล · หนึ่งหน่วยเท่ากับหนึ่งบาทเสมอ ไม่ได้ผูกกับสินทรัพย์อื่น ไม่ได้เกิดจากการขุด และไม่มีราคาขึ้นลงให้เก็งกำไร เพราะมันคือเงินสกุลเดิมที่เปลี่ยนรูปมาเท่านั้น

มีสองแบบ และคนละเรื่องกันเลย

เวลาอ่านข่าวต้องแยกให้ออกก่อนว่ากำลังพูดถึงแบบไหน · แบบขายปลีก (Retail CBDC) คือแบบที่ประชาชนทั่วไปถือและใช้จ่ายได้เอง ซึ่งเป็นแบบที่คนถกเถียงกันเยอะที่สุดเพราะกระทบชีวิตประจำวันโดยตรง · ส่วนแบบขายส่ง (Wholesale CBDC) ใช้เฉพาะระหว่างสถาบันการเงินด้วยกันในการชำระราคา ซึ่งเงียบกว่ามากเพราะประชาชนไม่ได้สัมผัส แต่คืบหน้าเร็วกว่าและมีข้อโต้แย้งน้อยกว่าเยอะ

ต่างจากคริปโตและ Stablecoin ตรงไหน

ความต่างที่เป็นหัวใจคือใครเป็นคนออกและใครรับผิดชอบมูลค่า · บิตคอยน์ไม่มีใครออก ไม่มีใครรับประกัน ราคาจึงขึ้นลงตามที่ตลาดยอมจ่าย · Stablecoin มีเอกชนเป็นผู้ออกและถือสินทรัพย์ไว้หนุนเพื่อตรึงมูลค่า ความน่าเชื่อถือจึงขึ้นกับว่าผู้ออกมีของหนุนจริงตามที่อ้างหรือไม่ · ส่วน CBDC ธนาคารกลางเป็นผู้ออกโดยตรง มูลค่าจึงเท่ากับเงินสกุลนั้นเสมอโดยไม่ต้องอาศัยใครมาค้ำ

ความต่างข้อที่สองคือเป้าหมาย · คริปโตเกิดมาพร้อมแนวคิดกระจายศูนย์และไร้ตัวกลาง ขณะที่ CBDC ถูกออกแบบมาเพื่อให้ระบบชำระเงินของประเทศมีประสิทธิภาพขึ้นและอยู่ในกรอบที่กำกับดูแลได้ · มันจึงไม่ใช่สินทรัพย์สำหรับลงทุนหรือเก็งกำไร และไม่มีเหตุผลอะไรให้ใครถือ CBDC โดยหวังกำไรจากส่วนต่างราคา

โลกไปถึงไหนแล้ว

ตัวเลขจากการติดตามของ Atlantic Council ชี้ว่ามี 146 ประเทศและกลุ่มสกุลเงิน ซึ่งรวมกันเกิน 98% ของ GDP โลก กำลังศึกษาเรื่องนี้อยู่ โดยมี 41 โครงการที่เข้าสู่ขั้นทดสอบนำร่องแล้ว · แต่จำนวนที่เปิดใช้งานจริงเต็มรูปแบบมีเพียง 3 ประเทศ คือ บาฮามาส จาเมกา และไนจีเรีย ซึ่งทั้งสามแห่งเจอปัญหาเดียวกันคือคนใช้งานจริงน้อยกว่าที่คาดไว้มาก

ฝั่งยุโรปเดินหน้าเป็นระบบที่สุด · ธนาคารกลางยุโรปปิดช่วงเตรียมการและเข้าสู่ขั้นเตรียมความพร้อมทางเทคนิคแล้ว โดยวางไว้ว่าถ้ากฎหมายรองรับผ่านภายในปี 2026 การทดสอบนำร่องจะเริ่มได้ในปี 2027 และมีโอกาสออกใช้จริงในปี 2029 · แต่ ECB ย้ำชัดว่าการตัดสินใจขั้นสุดท้ายจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อกฎหมายผ่านแล้วเท่านั้น

ฝั่งสหรัฐฯ เดินสวนทางอย่างชัดเจน · เดือนมกราคม 2025 มีคำสั่งฝ่ายบริหารสั่งหยุดการพัฒนา CBDC ของหน่วยงานรัฐบาลกลาง · ตามด้วยเดือนกรกฎาคม 2025 ที่สภาผู้แทนราษฎรผ่านร่างกฎหมายห้ามออก CBDC ด้วยคะแนน 219 ต่อ 210 ซึ่งขณะนี้ยังอยู่ในขั้นพิจารณาของวุฒิสภา · เหตุผลหลักที่ฝ่ายสนับสนุนร่างนี้ยกขึ้นมาคือความกังวลเรื่องการสอดส่องข้อมูลการใช้จ่ายของประชาชน

แล้วบ้านเราล่ะ

ธนาคารแห่งประเทศไทยเริ่มจากฝั่งขายส่งก่อนผ่านโครงการอินทนนท์ ซึ่งทดสอบการชำระราคาระหว่างสถาบันการเงิน · ต่อมาจึงขยับมาทดสอบฝั่งขายปลีกผ่านโครงการ Retail CBDC Pilot ที่เสร็จสิ้นไปในปี 2566 โดยทดสอบการใช้งานจริงตั้งแต่ผู้ให้บริการทางการเงิน ร้านค้า ไปจนถึงประชาชน

ข้อสรุปที่สำคัญที่สุดคือ ธปท. ระบุชัดว่ายังไม่มีแผนออกใช้งาน Retail CBDC จริง แต่จะนำสิ่งที่ได้จากการทดสอบไปพัฒนาระบบการชำระเงินให้ดีขึ้นแทน · เหตุผลหนึ่งที่หลายประเทศที่มีระบบโอนเงินทันทีอยู่แล้วไม่รีบ ก็เพราะประโยชน์ที่ CBDC จะเพิ่มขึ้นมาจากของเดิมนั้นไม่ได้มากพอเมื่อเทียบกับความยุ่งยากที่ตามมา

ทำไมเรื่องนี้ถึงถกเถียงกันหนัก

ประเด็นที่ร้อนที่สุดคือความเป็นส่วนตัว · เงินสดใช้แล้วไม่ทิ้งร่องรอย แต่เงินดิจิทัลที่ออกโดยรัฐย่อมมีบันทึกการทำธุรกรรมอยู่ในระบบ · ฝ่ายที่ออกแบบระบบพยายามแก้ด้วยการจำกัดว่าใครเห็นข้อมูลอะไรได้บ้าง แต่ฝ่ายที่คัดค้านมองว่าโครงสร้างแบบนี้เปิดช่องให้สอดส่องได้ตั้งแต่ต้น ไม่ว่าจะออกแบบดีแค่ไหนก็ตาม

ประเด็นที่สองคือความสามารถในการตั้งเงื่อนไขให้ตัวเงิน · ในทางเทคนิค เงินดิจิทัลถูกกำหนดได้ว่าใช้ได้กับอะไร ที่ไหน หรือภายในเมื่อไหร่ · ฝ่ายสนับสนุนมองว่าเป็นเครื่องมือที่ทำให้มาตรการช่วยเหลือตรงกลุ่มเป้าหมายและตรวจสอบได้ ส่วนฝ่ายกังวลมองว่าเป็นอำนาจที่มากเกินไปเหนือการใช้จ่ายของคนทั่วไป

ประเด็นที่สามเป็นเรื่องเชิงระบบที่คนทั่วไปมองข้าม คือผลกระทบต่อธนาคารพาณิชย์ · ถ้าคนย้ายเงินจากบัญชีธนาคารไปถือ CBDC กันมาก ๆ เงินฝากที่ธนาคารใช้ปล่อยกู้จะหดลง และในภาวะตื่นตระหนกการแห่ถอนก็ทำได้เร็วกว่าเดิมมาก · นี่คือเหตุผลที่หลายประเทศออกแบบให้มีเพดานจำกัดว่าคนหนึ่งถือ CBDC ได้ไม่เกินเท่าไหร่

สรุปบทเรียน

CBDC คือเงินสกุลเดิมในรูปดิจิทัลที่ธนาคารกลางเป็นผู้ออกโดยตรง จึงเป็นภาระผูกพันของธนาคารกลางเหมือนธนบัตร ไม่ใช่เงินฝากที่เป็นภาระของธนาคารพาณิชย์อย่างตัวเลขในแอปธนาคารที่เราใช้กันอยู่ ความต่างจากคริปโตอยู่ที่มันมีผู้ออกชัดเจนและมูลค่าเท่ากับเงินสกุลนั้นเสมอโดยไม่ต้องมีใครค้ำ ส่วนความต่างจาก Stablecoin อยู่ที่ผู้ออกเป็นธนาคารกลางแทนที่จะเป็นบริษัทเอกชนที่ต้องถือสินทรัพย์ไว้หนุน ในภาพรวมทั่วโลกมีถึง 146 ประเทศที่กำลังศึกษาและ 41 โครงการที่ทดสอบนำร่องแล้ว แต่เปิดใช้จริงเต็มรูปแบบเพียง 3 ประเทศซึ่งล้วนเจอปัญหาคนใช้งานน้อย ฝั่งยุโรปวางแผนออกใช้ได้ในปี 2029 หากกฎหมายผ่านตามกำหนด ขณะที่สหรัฐฯ เดินสวนทางด้วยการออกกฎหมายห้าม ส่วนไทยทดสอบฝั่งขายปลีกจบไปแล้วในปี 2566 และยังไม่มีแผนออกใช้จริง