Narrative Fallacy — เรื่องเล่าฟังดูดีจนลืมดูข้อมูลจริง

ทุกเย็นจะมีบทสรุปตลาดบอกเราเสมอว่า วันนี้หุ้นขึ้นเพราะอะไร ทองลงเพราะอะไร บิตคอยน์เด้งเพราะอะไร ฟังแล้วมีเหตุมีผล ครบถ้วน เหมือนตลาดเป็นเครื่องจักรที่เราเข้าใจกลไกทุกชิ้น

แต่ถ้าสังเกตดี ๆ บางวันข่าวเดียวกันถูกใช้อธิบายทั้งตอนที่ราคาขึ้นและตอนที่ราคาลง และแทบไม่มีบทสรุปไหนเขียนว่า "วันนี้ไม่มีใครรู้ว่าทำไม"

นิสัยของสมองที่ต้องร้อยเหตุการณ์ให้กลายเป็นเรื่องที่มีต้นมีปลาย แม้ข้อมูลจริงจะไม่พอให้สรุปแบบนั้น คือสิ่งที่ นาสซิม ทาเลบ ตั้งชื่อไว้ในหนังสือ The Black Swan (2007) ว่า narrative fallacy หรือกับดักของเรื่องเล่า

ยิ่งรายละเอียดเยอะ ยิ่งน่าเชื่อ แต่โอกาสยิ่งน้อย

ปัญหาหลักของเรื่องเล่าคือ มันทำให้สิ่งที่มีโอกาสเกิดน้อยกว่า ดูน่าเชื่อกว่า การทดลองที่แสดงเรื่องนี้ได้ชัดที่สุดคือ "ปัญหาลินดา" ของอามอส ทเวอร์สกี และแดเนียล คาห์เนแมน ตีพิมพ์ปี 1983

ผู้ร่วมทดลองได้อ่านประวัติของหญิงชื่อลินดา อายุ 31 ปี โสด พูดตรง จบปรัชญา สนใจเรื่องความเท่าเทียมและความยุติธรรมทางสังคม แล้วถามว่าข้อไหนมีโอกาสเป็นจริงมากกว่ากัน

ในงานต้นฉบับ ผู้ตอบราว 85% เลือกข้อ ข ทั้งที่ทางคณิตศาสตร์เป็นไปไม่ได้ เพราะทุกคนที่เป็นพนักงานธนาคารและเป็นนักเคลื่อนไหว ย่อมเป็นพนักงานธนาคารอยู่แล้ว ข้อ ข จึงมีโอกาสน้อยกว่าหรือเท่ากับข้อ ก เสมอ

เหตุผลที่คนเลือกผิดคือ ข้อ ข เข้ากับเรื่องเล่ามากกว่า รายละเอียดที่เพิ่มเข้ามาทำให้ภาพชัดและดูสมเหตุสมผล แม้มันจะทำให้โอกาสจริงลดลงก็ตาม มีนักวิชาการแย้งว่าผู้ตอบบางส่วนอาจเข้าใจคำว่า "โอกาส" ต่างไปจากที่ตั้งใจ แต่แม้ปรับคำถามแล้ว ปรากฏการณ์นี้ก็ไม่หายไปทั้งหมด

ในการเทรดก็เป็นแบบเดียวกัน บทวิเคราะห์ที่บอกว่า "ดอกเบี้ยจะลง ดอลลาร์จะอ่อน เงินจะไหลเข้าสินทรัพย์เสี่ยง แล้วหุ้นกลุ่มนี้จะขึ้น" ฟังดูน่าเชื่อกว่าคำว่า "หุ้นกลุ่มนี้อาจขึ้น" ทั้งที่ทุกขั้นที่ต่อเข้ามาต้องเป็นจริงพร้อมกัน โอกาสของทั้งเรื่องจึงน้อยลงทุกขั้น

ตลาดขยับแรงได้ แม้ไม่มีข่าวให้อธิบาย

ถ้าทุกการเคลื่อนไหวของราคามีสาเหตุชัดเจน เรื่องเล่าก็คงไม่ใช่ปัญหา แต่งานของเดวิด คัตเลอร์ เจมส์ โพเทอร์บา และลอว์เรนซ์ ซัมเมอร์ส เรื่อง "What Moves Stock Prices?" ปี 1989 บอกว่าไม่ใช่แบบนั้น

ทีมวิจัยพบว่าข่าวเศรษฐกิจมหภาคอธิบายความผันผวนของผลตอบแทนหุ้นได้ยากที่จะเกินหนึ่งในสาม และวันที่ตลาดขยับแรงหลายวันกลับไม่มีข่าวใหญ่ที่ระบุได้ชัดเจนเลย

แปลว่าการเคลื่อนไหวของราคาจำนวนมากเกิดจากสิ่งที่เรามองไม่เห็น เช่น คำสั่งซื้อขายขนาดใหญ่ การปรับพอร์ตของกองทุน หรือความรู้สึกของตลาดที่เปลี่ยนไปเรื่อย ๆ แต่สมองของเราไม่ชอบช่องว่าง จึงหยิบข่าวที่อยู่ใกล้ที่สุดมาเติมให้เต็ม

นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล โรเบิร์ต ชิลเลอร์ ยังเขียนหนังสือ Narrative Economics (2019) ชี้ว่าเรื่องเล่าที่แพร่กระจายในสังคม มีพลังขับเคลื่อนพฤติกรรมของนักลงทุนได้จริง เรื่องเล่าจึงไม่ได้แค่อธิบายตลาดผิด แต่บางครั้งยังเป็นตัวผลักราคาเองด้วย ซึ่งยิ่งทำให้แยกยากว่าเรากำลังเทรดข้อมูล หรือเทรดตามกระแสเรื่องเล่า

หน้าตาของกับดักเรื่องเล่าในห้องเทรด

อาการที่สามเป็นตัวทำลายพอร์ตที่เงียบที่สุด เมื่อราคาไปผิดทาง แทนที่จะยอมรับว่าผิด เรากลับแต่งเรื่องใหม่ขึ้นมารองรับ "จริง ๆ มันคือการสะสมของรายใหญ่" "ตลาดยังไม่เข้าใจข่าวนี้" เรื่องเล่าใหม่ทำให้การถือต่อดูมีเหตุผล จนไม้เล็ก ๆ กลายเป็นไม้ใหญ่

เรื่องนี้ต่างจาก hindsight bias ตรงที่ hindsight bias คือความรู้สึกว่า "รู้อยู่แล้วว่าจะเป็นแบบนี้" หลังเห็นผล ส่วน narrative fallacy คือการสร้างเรื่องเหตุและผลขึ้นมาเชื่อมเหตุการณ์ ซึ่งเกิดได้ทั้งก่อนและหลังเหตุการณ์ และเป็นเชื้อเพลิงให้อคติตัวอื่นอีกหลายตัว

วิธีใช้เรื่องเล่าโดยไม่ถูกเรื่องเล่าใช้

หนึ่ง แปลงเรื่องเล่าเป็นเงื่อนไข ถ้าเชื่อว่าเงินกำลังไหลเข้าสินทรัพย์ตัวหนึ่ง ให้ถามว่าบนกราฟต้องเห็นอะไร เช่น ปริมาณซื้อขายเพิ่ม ราคายืนเหนือโซนสำคัญ ถ้าไม่เห็นสิ่งที่วัดได้ เรื่องเล่านั้นก็ยังเป็นแค่เรื่องเล่า

สอง กำหนดจุดที่ถือว่าผิด เขียนไว้ก่อนเข้าไม้ว่าราคาทำอะไรแล้วจะยอมรับว่าเรื่องนี้ไม่เป็นจริง จุดนั้นคือจุดตัดขาดทุน และห้ามแต่งเรื่องใหม่เพื่อย้ายมันออกไป

สาม เขียนเรื่องฝั่งตรงข้าม ลองแต่งเรื่องที่อธิบายว่าทำไมราคาจะไปอีกทาง ให้น่าเชื่อพอ ๆ กับเรื่องที่เราเชื่ออยู่ ถ้าเขียนได้ง่าย แปลว่าเรื่องของเราไม่ได้แข็งแรงอย่างที่รู้สึก

สี่ ระวังเรื่องที่มีหลายขั้น ทุกขั้นที่ต่อกันต้องเป็นจริงพร้อมกัน สมมติแต่ละขั้นมีโอกาสเป็นจริง 70% เรื่องที่มีสามขั้นจะเหลือโอกาสราว 34% เท่านั้น ยิ่งรายละเอียดเยอะ ยิ่งต้องลดความมั่นใจ ไม่ใช่เพิ่ม

ห้า ยอมรับคำว่าไม่รู้ ไม่จำเป็นต้องมีคำอธิบายให้ทุกแท่งเทียน การยอมรับว่าการเคลื่อนไหวบางส่วนเป็นสิ่งที่อธิบายไม่ได้ ทำให้เราให้น้ำหนักกับการบริหารความเสี่ยงมากกว่าการเดาเหตุผล