จิตวิทยาการเทรด — ทำไมรู้ทฤษฎีครบแต่ยังขาดทุน

มีคำถามหนึ่งที่คนเทรดเกือบทุกคนเคยถามตัวเองตอนดึก ๆ หลังปิดพอร์ตวันที่แย่ที่สุดว่า ทั้งที่อ่านมาหมดแล้ว ดูกราฟเป็น รู้จักแนวรับแนวต้าน ตั้งจุดตัดขาดทุนได้ ทำไมตัวเลขในบัญชียังไม่ไปไหน

คำตอบที่เจ็บแต่จริงคือ ปัญหาส่วนใหญ่ไม่ได้อยู่ที่ความรู้ · มันอยู่ที่ช่องว่างระหว่าง "รู้ว่าต้องทำอะไร" กับ "ทำได้จริงตอนเงินอยู่ในตลาด" · บทความนี้เป็นบทเปิดของหมวดจิตวิทยาการเทรด จะพาไปดูว่าช่องว่างนั้นเกิดจากอะไร มีหลักฐานอะไรรองรับ และทางออกที่ใช้ได้จริงหน้าตาเป็นยังไง

ความรู้กับผลลัพธ์ไม่ได้เดินคู่กันเสมอไป

ลองนึกภาพสถานการณ์ที่คุ้นเคย · คุณวางแผนไว้แล้วว่าถ้าราคาหลุดแนวนี้จะตัดขาดทุน · พอราคาหลุดจริง สิ่งที่เกิดขึ้นในหัวกลับเป็นประโยคว่า "ขอดูอีกแท่งเดียว" · อีกสิบนาทีต่อมาก็เป็น "เดี๋ยวมันก็เด้ง" · จนสุดท้ายจุดตัดขาดทุนที่ตั้งใจไว้กลายเป็นตัวเลขที่ใหญ่กว่าเดิมสามเท่า

ตรงนี้ไม่ใช่ปัญหาความรู้เลย เพราะคุณรู้ตั้งแต่ต้นว่าต้องทำอะไร · สิ่งที่พังคือกระบวนการตัดสินใจตอนที่มีเงินจริงและอารมณ์จริงเข้ามาเกี่ยวข้อง · และเรื่องนี้เกิดกับทุกตลาดเหมือนกันหมด ไม่ว่าจะเป็นหุ้น ทองคำ ค่าเงิน ดัชนี หรือคริปโต เพราะตัวแปรที่พังไม่ใช่สินทรัพย์ แต่เป็นคนที่กดปุ่ม

งานวิจัยบอกอะไรไว้บ้าง

เรื่องนี้ไม่ใช่ความรู้สึกลอย ๆ แต่มีงานวิจัยที่ตามดูพฤติกรรมนักลงทุนจริงจำนวนมาก · งานคลาสสิกของ Barber และ Odean ที่ตีพิมพ์ในปี 2000 ตามดูบัญชีของ 66,465 ครัวเรือน ที่ซื้อขายหุ้นระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 1991 ถึงมกราคม 1997 แล้วพบภาพที่ชัดเจนมาก

ในช่วงเวลานั้นตลาดให้ผลตอบแทนเฉลี่ยราว 17.9% ต่อปี · ครัวเรือนโดยเฉลี่ยทำได้ราว 16.4% ซึ่งถือว่าตามตลาดได้พอสมควร · แต่กลุ่มที่ซื้อขายถี่ที่สุดกลับเหลือผลตอบแทนสุทธิเพียงราว 11.4% ต่อปี · กลุ่มนี้หมุนพอร์ตเฉลี่ยราว 21.5% ต่อเดือน หรือเกิน 250% ต่อปี ขณะที่กลุ่มที่เทรดน้อยที่สุดหมุนพอร์ตเพียง 0.19% ต่อเดือน

สิ่งที่ตัวเลขชุดนี้บอกคือ คนเหล่านั้นไม่ได้เลือกหุ้นผิดเป็นหลัก แต่แพ้เพราะพฤติกรรมของตัวเอง · ยิ่งกดบ่อยยิ่งเหลือน้อย ทั้งที่อยู่ในตลาดเดียวกันและช่วงเวลาเดียวกันกับคนที่อยู่เฉย ๆ

สมองคนถูกออกแบบมาให้เอาตัวรอด ไม่ได้ออกแบบมาให้เทรด

รากของปัญหาอยู่ลึกกว่านิสัยส่วนตัว · งานด้านเศรษฐศาสตร์พฤติกรรมพบว่าความเจ็บปวดจากการเสียเงินจำนวนหนึ่ง รุนแรงกว่าความสุขจากการได้เงินจำนวนเท่ากันราวสองเท่า · แปลว่าขาดทุน 1,000 บาทไม่ได้รู้สึกเท่ากับกำไร 1,000 บาทแต่กลับด้าน มันหนักกว่านั้นมาก

เมื่อสมองรับรู้แบบนี้ พฤติกรรมที่ตามมาจึงมีเหตุผลของมันเอง · เราปิดกำไรเร็วเพราะอยากรีบเก็บความรู้สึกดีเอาไว้ก่อนที่มันจะหายไป และถือขาดทุนไว้นานเพราะการกดปิดเท่ากับยอมรับความเจ็บอย่างเป็นทางการ · ตราบใดที่ยังไม่ปิด สมองยังหลอกตัวเองได้ว่านี่เป็นแค่ตัวเลขบนจอ ยังไม่ใช่ความจริง

ประเด็นสำคัญคือสิ่งนี้ไม่ใช่ความอ่อนแอส่วนบุคคล · มันเป็นกลไกที่ติดตัวมนุษย์มาและเคยมีประโยชน์ในโลกที่การเสียของหมายถึงการอดตาย · เพียงแต่กลไกเดียวกันนี้กลายเป็นจุดอ่อนทันทีเมื่อย้ายมาอยู่หน้าจอเทรด ที่การยอมเจ็บน้อย ๆ ตั้งแต่เนิ่น ๆ คือสิ่งที่ทำให้อยู่รอด

หลักฐานที่ชัดที่สุดคือเราขายตัวที่ควรถือ

งานวิจัยอีกชิ้นของ Odean ในปี 1998 วัดพฤติกรรมนี้ออกมาเป็นตัวเลขได้ตรง ๆ · เขาตามดูบัญชี 10,000 บัญชีระหว่างปี 1987 ถึง 1993 แล้วพบว่านักลงทุนขายสถานะที่กำไรออกไปราว 14.8% ของสถานะกำไรทั้งหมด แต่ขายสถานะที่ขาดทุนเพียงราว 9.8% · พูดง่าย ๆ คือของที่กำไรมีโอกาสถูกขายมากกว่าของที่ขาดทุนเกินครึ่งเท่าตัว

ที่น่าสนใจกว่านั้นคือผลที่ตามมา · เมื่อตามดูต่ออีกหนึ่งปี ปรากฏว่าตัวที่ถูกขายทิ้งไปตอนกำไร ให้ผลตอบแทนดีกว่าตัวที่ถูกเก็บไว้ตอนขาดทุนราว 3.4% · แปลว่าการตัดสินใจชุดนี้ไม่ได้ฉลาดอย่างที่ใจคิด มันคือการขายของดีทิ้งแล้วเก็บของแย่ไว้อย่างเป็นระบบ

พฤติกรรมนี้อธิบายได้ตรงกับเรื่องน้ำหนักความเจ็บในหัวข้อก่อนหน้าพอดี และเป็นเหตุผลว่าทำไมคนที่มีอัตราชนะสูงถึงยังขาดทุนรวมได้ — ชนะบ่อยแต่ชนะทีละนิด แพ้ไม่บ่อยแต่แพ้ทีละมาก

ทางออกไม่ใช่การพยายามใจแข็งขึ้น

ข้อผิดพลาดที่พบบ่อยคือพอรู้ว่าปัญหาอยู่ที่ใจ ก็ตั้งใจว่า "คราวหน้าจะมีวินัยให้มากขึ้น" · วิธีนี้แทบไม่เคยได้ผล เพราะมันคือการเอากำลังใจไปสู้กับกลไกที่ฝังอยู่ในสมองซึ่งแรงกว่าเสมอในวันที่เหนื่อยหรือเสียมาหลายไม้

สิ่งที่ได้ผลกว่าคือการออกแบบให้ต้องใช้ใจน้อยที่สุด · หลักการมีอยู่สามข้อ · หนึ่งคือตัดสินใจให้จบก่อนเข้าตลาด ทั้งจุดเข้า จุดออก และขนาดไม้ เพราะตอนนั้นยังคิดด้วยเหตุผลล้วนอยู่ · สองคือทำให้การตัดขาดทุนเกิดขึ้นเองโดยไม่ต้องกดยืนยันตอนกำลังเจ็บ · สามคือกำหนดขนาดความเสี่ยงต่อไม้ให้เล็กพอที่แพ้แล้วยังคิดเป็นปกติ เพราะไม้ที่ใหญ่เกินตัวจะเปลี่ยนคนมีเหตุผลให้กลายเป็นคนละคนทันที

อีกเครื่องมือที่ราคาถูกที่สุดแต่คนข้ามบ่อยที่สุดคือการจดบันทึกการเทรด · ไม่ใช่จดแค่ว่ากำไรเท่าไหร่ แต่จดว่าตอนกดปุ่มนั้นรู้สึกอะไรและตัดสินใจด้วยเหตุผลอะไร · พอย้อนกลับไปอ่านสามเดือนให้หลังจะเห็นรูปแบบซ้ำ ๆ ของตัวเองชัดเจนกว่าที่ใครมาบอก

สรุปบทเรียน

คนที่รู้ทฤษฎีครบแล้วยังขาดทุนส่วนใหญ่ไม่ได้ขาดความรู้ แต่ติดอยู่ที่ช่องว่างระหว่างการวางแผนตอนไม่มีเงินอยู่ในตลาดกับการตัดสินใจจริงตอนราคากำลังวิ่ง งานวิจัยของ Barber และ Odean ปี 2000 ที่ตามดูบัญชี 66,465 ครัวเรือนพบว่ากลุ่มที่ซื้อขายถี่ที่สุดเหลือผลตอบแทนสุทธิราว 11.4% ต่อปี ขณะที่ตลาดให้ราว 17.9% และครัวเรือนโดยเฉลี่ยทำได้ราว 16.4% รากของเรื่องนี้อยู่ที่ความเจ็บจากการขาดทุนหนักกว่าความสุขจากกำไรจำนวนเท่ากันราวสองเท่า จึงทำให้คนปิดกำไรเร็วและถือขาดทุนนาน ซึ่งงานวิจัยของ Odean ปี 1998 วัดออกมาได้ว่านักลงทุนขายสถานะกำไรราว 14.8% แต่ขายสถานะขาดทุนเพียงราว 9.8% และตัวที่ขายทิ้งไปนั้นกลับทำผลตอบแทนดีกว่าตัวที่เก็บไว้ราว 3.4% ในปีถัดมา ทางออกจึงไม่ใช่การตั้งใจใจแข็งขึ้น แต่คือการออกแบบระบบให้ต้องใช้ใจน้อยที่สุด ตัดสินใจให้จบก่อนเข้าตลาด ตั้งขนาดไม้ให้เล็กพอที่แพ้แล้วยังคิดเป็นปกติ และจดบันทึกอารมณ์ควบคู่กับตัวเลขทุกครั้ง