Peak-End Rule — จำแต่ไม้ที่สุดโต่งกับไม้สุดท้าย เลยประเมินระบบตัวเองผิด

วันเทรดวันหนึ่ง เปิดไป 8 ไม้ กำไร 6 ขาดทุน 2 ปิดวันเป็นบวก แต่ไม้สุดท้ายดันแพ้แบบน่าเจ็บใจ ราคาลงมาแตะ Stop Loss แล้วเด้งขึ้นไปถึงเป้าพอดี พอปิดจอ ความรู้สึกที่ติดตัวไปทั้งคืนคือ "วันนี้แย่" ทั้งที่ตัวเลขบอกชัดว่าเป็นวันที่ดี

ความจำของคนเราไม่ได้บันทึกประสบการณ์เหมือนวิดีโอที่เก็บทุกวินาทีเท่ากัน แต่เก็บเป็นภาพนิ่งแค่ไม่กี่ภาพ โดยเฉพาะ จุดที่รู้สึกแรงที่สุด (peak) กับ จุดจบ (end) แล้วใช้สองจุดนี้สรุปว่าประสบการณ์ทั้งหมด "เป็นอย่างไร" กฎข้อนี้มีชื่อว่า Peak-End Rule และเป็นเหตุผลที่เทรดเดอร์จำนวนมากประเมินระบบของตัวเองผิดไปจากความจริง

การทดลองที่คนเลือกเจ็บนานกว่า

งานคลาสสิกเรื่องนี้เป็นของ Kahneman, Fredrickson, Schreiber และ Redelmeier (1993) ตีพิมพ์ในวารสาร Psychological Science ผู้เข้าร่วมต้องจุ่มมือในน้ำเย็น 14 องศาเซลเซียส สองรอบ รอบสั้นจุ่ม 60 วินาทีแล้วยกออก รอบยาวจุ่ม 60 วินาทีเท่ากัน แล้วต่ออีก 30 วินาทีโดยค่อย ๆ เพิ่มอุณหภูมิน้ำขึ้นเล็กน้อยเป็นราว 15 องศา ซึ่งก็ยังเย็นจนไม่สบายอยู่ดี

รอบยาวก็คือรอบสั้นบวกความไม่สบายอีก 30 วินาที ถ้าคิดตามเหตุผล ไม่มีใครควรอยากทำซ้ำ แต่พอถามว่าถ้าต้องทำอีกรอบจะเลือกแบบไหน เกือบ 70% เลือกรอบยาว เพราะรอบยาว "จบ" ด้วยความรู้สึกที่ดีกว่านิดหน่อย ความจำเลยบันทึกว่ามันทรมานน้อยกว่า ทั้งที่รวมแล้วเจ็บนานกว่า

งานต่อมาของ Redelmeier และ Kahneman (1996) ยืนยันเรื่องนี้ในสถานการณ์จริง โดยให้ผู้ป่วยที่เข้ารับการส่องกล้องลำไส้ใหญ่รายงานระดับความเจ็บทุกนาทีระหว่างทำหัตถการ ซึ่งใช้เวลาตั้งแต่ 4 ถึง 69 นาที แล้วถามความรู้สึกโดยรวมหลังจบ ผลคือ ความยาวของหัตถการแทบไม่มีผลต่อความจำเลย สิ่งที่ทำนายได้ว่าผู้ป่วยจะจำว่า "แย่แค่ไหน" คือความเจ็บสูงสุด กับความเจ็บในช่วงท้าย นักวิจัยเรียกการมองข้ามความยาวแบบนี้ว่า Duration Neglect

ความจำของเทรดเดอร์ก็ทำงานแบบเดียวกัน

ประเมินทั้งวันจากไม้สุดท้าย วันที่กำไรสุทธิแต่จบด้วยไม้แพ้ ถูกจำว่าเป็นวันแย่ ส่วนวันที่ขาดทุนสุทธิแต่ไม้สุดท้ายชนะ กลับถูกจำว่า "ก็พอไปได้" ความรู้สึกที่ไม่ตรงกับตัวเลขแบบนี้ค่อย ๆ สะสมเป็นภาพรวมของระบบที่บิดเบี้ยว และมักพาไปสู่การเปลี่ยนระบบทั้งที่ตัวเลขยังดี หรือถือระบบที่แย่ต่อไปเพราะช่วงท้ายดูดี

ประเมินทั้งระบบจากไม้ที่เจ็บที่สุด ไม้เดียวที่ขาดทุนหนักผิดปกติ เช่น โดนข่าวใหญ่กระชากจนเลย Stop Loss จะกลายเป็น "ภาพจำ" ของระบบนั้นไปอีกนาน แม้สถิติร้อยไม้จะบอกว่าเป็นเหตุการณ์ที่เกิดครั้งเดียว ตรงนี้ต่างจาก Recency Bias ซึ่งให้น้ำหนักกับเหตุการณ์ล่าสุด ส่วน Peak-End ให้น้ำหนักกับเหตุการณ์ที่แรงที่สุดด้วย ไม่ว่าจะเกิดเมื่อไหร่

ประเมินตัวเองจากช่วง Drawdown ล่าสุด เดือนที่กำไรดีมาสามสัปดาห์ แล้วคืนกำไรบางส่วนในสัปดาห์สุดท้าย ถูกจำว่าเป็นเดือนที่ "พัง" ความรู้สึกแบบนี้คือเชื้อเพลิงชั้นดีของการเทรดเอาคืนในเดือนถัดไป (ดูบท รับมือ Drawdown ทางใจ)

ความจำโกหกได้ แต่สมุดบันทึกไม่

ประเด็นสำคัญที่ Kahneman ชี้คือ เรามี "ตัวตนที่กำลังประสบ" ซึ่งรู้สึกทุกวินาที กับ "ตัวตนที่จำ" ซึ่งสรุปเรื่องราวจากภาพไม่กี่ภาพ และตัวตนที่จำนี่แหละคือคนที่ตัดสินใจเรื่องอนาคต ถ้าปล่อยให้ตัวตนที่จำเป็นคนประเมินระบบ เราจะได้ภาพที่ถูกบิดด้วยจุดสูงสุดและจุดจบเสมอ ทางแก้คือย้ายการประเมินออกจากความจำ ไปอยู่ในตัวเลขแทน

หนึ่ง ให้คะแนนความรู้สึกก่อนดูตัวเลข ทุกวันก่อนเปิดดูสรุป ให้เขียนก่อนว่ารู้สึกว่าวันนี้เป็นอย่างไร จาก 1 ถึง 5 แล้วค่อยเปิดดูตัวเลขจริง ถ้าพบว่าคะแนนความรู้สึกกับตัวเลขไม่ตรงกันบ่อย ๆ นั่นคือหลักฐานชัดเจนว่า Peak-End กำลังทำงานกับเรา และเป็นสัญญาณว่าไม่ควรใช้ความรู้สึกตัดสินระบบ

สอง ประเมินระบบเป็นรอบ กำหนดให้ชัดว่าจะทบทวนระบบทุก 50 หรือ 100 ไม้ แล้วดูเฉพาะตัวเลขรวมของรอบนั้น เช่น ค่าคาดหวัง อัตราชนะ และ Drawdown สูงสุด ความจำที่ถูกบิดจากวันใดวันหนึ่งจะมีน้ำหนักน้อยลงมาก เมื่อถูกละลายอยู่ในตัวอย่างขนาดนี้ (ดูบท Win Rate กับ Expectancy)

สาม แยกไม้ผิดปกติออกมาดูต่างหาก ไม้ที่เจ็บที่สุดสมควรถูกวิเคราะห์ แต่ต้องมองในฐานะเหตุการณ์หนึ่ง ไม่ใช่ภาพแทนของทั้งระบบ ถามว่ามันเกิดจากอะไร เกิดซ้ำได้ไหม ถ้าเป็นเหตุการณ์ครั้งเดียวจากข่าวที่ไม่มีใครคาดคิด ให้จดวิธีป้องกันไว้ แล้วแยกมันออกจากการประเมินระบบ

สี่ ออกแบบจุดจบของวันเอง ในเมื่อรู้แล้วว่าจุดจบมีน้ำหนักกับความจำมาก ก็อย่าปล่อยให้ไม้สุดท้ายเป็นจุดจบของวัน ให้ปิดวันด้วยกิจวัตรที่ทำเหมือนกันทุกวัน เช่น จดบันทึก สรุปตัวเลข แล้วค่อยปิดจอ การจบวันด้วยการทบทวนอย่างสงบจะช่วยให้ความจำบันทึกวันนั้นตรงกับความจริงมากขึ้น (ดูบท Trading Journal)