Conservatism Bias — ข้อมูลใหม่มาแล้ว แต่ปรับความเชื่อช้าเกินไป

เราวิเคราะห์มาอย่างดีว่าหุ้นตัวนี้จะขึ้น แล้ววันหนึ่งบริษัทประกาศงบที่แย่กว่าที่ทุกคนคาด ราคาร่วงทันที คำถามคือ เราปรับมุมมองทันทีหรือเปล่า คนส่วนใหญ่จะบอกว่า "แย่แค่ไตรมาสเดียว ภาพใหญ่ยังดีอยู่" แล้วถือต่อ ทั้งที่ข้อมูลใหม่กำลังบอกว่าภาพใหญ่อาจเปลี่ยนไปแล้ว

การปรับความเชื่อ "ช้าเกินไป" เมื่อมีข้อมูลใหม่เข้ามา เรียกว่า Conservatism Bias หรืออคติเชิงอนุรักษ์ ซึ่งไม่ใช่เรื่องของการไม่ยอมเปลี่ยนการกระทำ (นั่นคือบท Status Quo Bias) แต่เป็นเรื่องของการไม่ยอมอัปเดตสิ่งที่เชื่อ แม้หลักฐานจะมาแล้วก็ตาม และมันคือหนึ่งในคำอธิบายที่นักวิชาการใช้บอกว่าทำไมราคาหุ้นถึง "ค่อย ๆ" ขยับตามข่าว แทนที่จะขยับทีเดียวจบ

การทดลองถุงลูกปัดที่เปิดโปงความช้าของสมอง

งานบุกเบิกเรื่องนี้คือของ Ward Edwards (1968) นักจิตวิทยาผู้ศึกษาว่าคนเราอัปเดตความน่าจะเป็นได้ดีแค่ไหนเมื่อได้หลักฐานใหม่ ตัวอย่างคลาสสิกที่ใช้กันคือ มีถุงสองใบ ใบหนึ่งมีลูกปัดแดง 70% น้ำเงิน 30% อีกใบกลับกัน สุ่มหยิบถุงมาหนึ่งใบ แล้วจับลูกปัดออกมา 12 ลูก ได้แดง 8 น้ำเงิน 4 ถามว่าโอกาสที่เป็นถุงแดงเยอะคือเท่าไหร่

คำตอบตามกฎของเบย์สคือราว 97% เพราะการหยิบได้แดงมากกว่าน้ำเงินถึง 8 ต่อ 4 จากถุงที่น้ำเงินเยอะนั้นเกิดยากมาก แต่คนส่วนใหญ่ตอบอยู่แถว ๆ 70% นั่นคือเริ่มจาก 50% แล้วขยับขึ้นแค่เล็กน้อย ทั้งที่หลักฐานบอกให้ขยับไปเกือบสุดทาง Edwards เรียกพฤติกรรมนี้ว่า "อนุรักษ์นิยม" เพราะคนยึดความเชื่อเดิมไว้แน่นเกินไป และให้น้ำหนักหลักฐานใหม่น้อยกว่าที่ควร

ทำไมราคาหุ้นถึงขยับตามข่าว "ช้า"

ถ้าทุกคนอัปเดตความเชื่อทันทีเมื่อข่าวออก ราคาก็ควรกระโดดไปจุดใหม่ทีเดียวแล้วนิ่ง แต่สิ่งที่นักวิจัยพบในตลาดจริงไม่ใช่แบบนั้น Ball และ Brown (1968) เป็นกลุ่มแรกที่สังเกตว่าหลังบริษัทประกาศกำไรดีกว่าคาด ราคาหุ้นยังคง "ไหล" ขึ้นต่อไปอีกหลายสัปดาห์ และหลังประกาศกำไรแย่กว่าคาด ราคาก็ไหลลงต่อ ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Post-Earnings-Announcement Drift

Bernard และ Thomas (1989) ยืนยันเรื่องนี้อย่างเป็นระบบ โดยแบ่งหุ้นตามขนาดของ "กำไรเซอร์ไพรส์" เป็น 10 กลุ่ม แล้วพบว่ากลุ่มที่เซอร์ไพรส์ดีที่สุดให้ผลตอบแทนสูงกว่ากลุ่มที่เซอร์ไพรส์แย่ที่สุดใน 41 จาก 48 ไตรมาส ระหว่างปี 1974 ถึง 1985 และยังเป็นบวกใน 11 จาก 16 ไตรมาสที่ตลาดโดยรวมติดลบด้วย

ทำไมถึงเป็นแบบนี้ Barberis, Shleifer และ Vishny (1998) เสนอโมเดลที่ใช้ Conservatism Bias เป็นหัวใจ คือนักลงทุนเห็นข่าวแล้วปรับความเชื่อแค่บางส่วน เหมือนคนในการทดลองถุงลูกปัด จึงต้องใช้เวลาหลายสัปดาห์กว่าราคาจะสะท้อนข้อมูลเต็มที่ ราคาที่ "ไหล" ก็คือภาพของความเชื่อที่ค่อย ๆ ถูกอัปเดตนั่นเอง

Conservatism ในชีวิตเทรดเดอร์

โครงสร้างตลาดเปลี่ยนแล้ว ราคาทำจุดต่ำใหม่ที่ต่ำกว่าเดิม ซึ่งตามหลักโครงสร้างตลาดคือสัญญาณว่าขาขึ้นอาจจบ แต่เทรดเดอร์ที่ยังเชื่อในขาขึ้นจะอ่านเป็น "แค่ย่อลึกหน่อย" และหาเหตุผลสนับสนุนภาพเดิมต่อไป (ดูบท Market Structure Break)

ระบบเริ่มไม่ทำงาน ระบบที่เคยดีเริ่มแพ้ต่อเนื่องหลายเดือน หลักฐานกำลังบอกว่าสภาพตลาดอาจเปลี่ยนไปแล้ว แต่ความเชื่อว่า "ระบบนี้ดี" ถูกสร้างมานานจนปรับยาก ต่างจากกรณีแพ้ติดกันไม่กี่ไม้ซึ่งยังเป็นความสุ่มปกติ ความยากอยู่ที่การแยกสองกรณีนี้ออกจากกัน

บริบทมหภาคเปลี่ยน เมื่อธนาคารกลางเปลี่ยนท่าทีจากผ่อนคลายเป็นเข้มงวด ความสัมพันธ์ระหว่างสินทรัพย์ที่เคยใช้ได้อาจไม่ใช้ได้อีกต่อไป แต่คนที่เทรดด้วยภาพเดิมมานานจะปรับช้ากว่าตลาดเสมอ

วิธีอัปเดตความเชื่อให้ทันหลักฐาน

หนึ่ง เขียนเงื่อนไขที่จะทำให้ "ฉันคิดผิด" ไว้ล่วงหน้า ก่อนเปิดไม้ ให้เขียนชัดว่าถ้าเกิดอะไรขึ้นจะถือว่าสมมติฐานนี้ผิด เช่น "ถ้าราคาปิดต่ำกว่าจุดต่ำสุดก่อนหน้า ภาพขาขึ้นเป็นโมฆะ" เพราะถ้าไม่เขียนไว้ก่อน พอเหตุการณ์นั้นเกิดจริง เราจะหาเหตุผลว่ามันไม่นับเสมอ

สอง ให้คะแนนหลักฐานเป็นตัวเลข ทุกครั้งที่มีข้อมูลใหม่ ลองถามตัวเองว่า "ก่อนหน้านี้มั่นใจกี่เปอร์เซ็นต์ หลังเห็นข้อมูลนี้ควรเป็นกี่เปอร์เซ็นต์" การบังคับให้ใส่ตัวเลขทำให้เห็นชัดว่าเราขยับน้อยเกินไปเหมือนคนในการทดลองถุงลูกปัดหรือไม่

สาม มองกราฟด้วยสายตาคนใหม่ ถามว่า "ถ้าฉันเพิ่งเปิดกราฟนี้ครั้งแรกวันนี้ โดยไม่มีไม้ค้างและไม่มีมุมมองเดิม ฉันจะอ่านมันว่ายังไง" คำตอบของคนใหม่มักซื่อสัตย์กว่าคำตอบของคนที่ถือมุมมองมานาน

สี่ ตั้งวันตรวจสอบระบบล่วงหน้า แทนที่จะรอให้ "รู้สึก" ว่าระบบพัง ให้กำหนดรอบตรวจสอบตายตัว เช่น ทุกเดือนหรือทุก 50 ไม้ แล้วเทียบผลกับช่วงทดสอบย้อนหลังว่าเบี่ยงเบนเกินปกติหรือไม่ การมีรอบตรวจทำให้ความเชื่อถูกอัปเดตตามกติกา ไม่ใช่ตามความเฉื่อย (ดูบท Drawdown ของระบบ)