Decision Fatigue — ตัดสินใจเยอะทั้งวัน ทำไมไม้ท้าย ๆ ถึงแย่ลง

หลายคนเคยเจอแบบนี้ ช่วงเช้าหรือช่วงต้นรอบเทรด ทุกอย่างรัดกุม รอสัญญาณครบก่อนเข้า แต่พอผ่านไปหลายชั่วโมง ไม้ท้าย ๆ ของวันกลับเข้าง่ายขึ้น เงื่อนไขหย่อนลง บางไม้จำไม่ได้ด้วยซ้ำว่ากดเข้าไปเพราะอะไร

สาเหตุไม่ได้อยู่ที่ระบบเปลี่ยน แต่อยู่ที่คนใช้ระบบ เหนื่อยจากการตัดสินใจ

แนวคิดนี้เรียกว่า decision fatigue คือเมื่อต้องตัดสินใจติดต่อกันเป็นเวลานาน คุณภาพการตัดสินใจจะลดลง และคนมักหันไปใช้ทางลัด เช่น เลือกทางที่ง่ายที่สุด ทำตามคนอื่น หรือไม่ตัดสินใจเลย

ผู้พิพากษาที่ใจอ่อนลงก่อนพักกินข้าว

งานที่ทำให้แนวคิดนี้เป็นที่รู้จักคือ งานของไช ดานซิเกอร์ โจนาธาน เลวาฟ และเลียรา อัฟไนม์-เปสโซ ตีพิมพ์ปี 2011 ในวารสาร PNAS

ทีมวิจัยวิเคราะห์คำตัดสินพักโทษ 1,112 คดี ของผู้พิพากษาที่มีประสบการณ์ 8 คนในอิสราเอล รวม 50 วันทำการในช่วงราว 10 เดือน แล้วดูว่าโอกาสได้รับการพักโทษเปลี่ยนไปอย่างไรตามลำดับคดีในแต่ละช่วง

ผลที่ได้คือ ช่วงต้นของแต่ละรอบ โอกาสได้รับการพักโทษอยู่ที่ราว 65% แล้วค่อย ๆ ลดลงจนเกือบเป็นศูนย์ก่อนถึงเวลาพัก พอพักทานอาหารกลับมา ตัวเลขกระโดดกลับไปที่ราว 65% อีกครั้ง

ผู้วิจัยตีความว่า เมื่อผู้พิพากษาเหนื่อยจากการตัดสินใจ จะหันไปเลือกทางที่ปลอดภัยและง่ายที่สุด ซึ่งในกรณีนี้คือการปฏิเสธคำร้องและคงสภาพเดิมไว้

ต้องบอกเพื่อความเป็นธรรมว่า งานนี้ถูกโต้แย้งพอสมควร มีนักวิจัยชี้ว่าลำดับคดีไม่ได้สุ่มจริง คดีที่ไม่มีทนายมักถูกจัดไว้ท้ายรอบ และยังมีงานจำลองที่ชี้ว่าขนาดของผลน่าจะเล็กกว่าที่รายงาน ภาพกราฟที่ดิ่งถึงศูนย์จึงอาจเกินจริง แต่แนวโน้มว่าคุณภาพการตัดสินใจลดลงเมื่อทำต่อเนื่องนาน ๆ มีหลักฐานจากงานอื่นสนับสนุน

หลักฐานจากนักวิเคราะห์หุ้นกว่าสามแสนครั้ง

งานที่ใกล้ตัวเทรดเดอร์กว่าคือ "Decision Fatigue and Heuristic Analyst Forecasts" ของเดวิด เฮิร์ชไลเฟอร์ และคณะ ตีพิมพ์ปี 2019 ในวารสาร Journal of Financial Economics

ทีมวิจัยดูการพยากรณ์กำไรต่อหุ้นของนักวิเคราะห์ 386,924 ครั้ง ช่วงปี 2002 ถึง 2015 แล้วเทียบว่าการพยากรณ์ครั้งแรกของวัน กับครั้งหลัง ๆ ของวันเดียวกัน โดยนักวิเคราะห์คนเดียวกัน ต่างกันอย่างไร

ผลออกมาสามเรื่อง เรื่องแรก ยิ่งเป็นการพยากรณ์ชิ้นหลัง ๆ ของวัน ความแม่นยำยิ่งลดลง เรื่องที่สอง นักวิเคราะห์มีแนวโน้มขยับตัวเลขเข้าหาค่าเฉลี่ยของคนอื่นมากขึ้น จาก 27.8% ในชิ้นแรกเป็น 37.7% ในชิ้นที่ห้าขึ้นไป เรื่องที่สาม มีแนวโน้มนำตัวเลขเดิมของตัวเองกลับมาใช้ซ้ำ และปัดตัวเลขให้กลม ๆ มากขึ้น

ทั้งหมดคือหน้าตาของทางลัดที่สมองใช้เมื่อล้า ไม่คิดใหม่ แต่พึ่งค่าที่มีอยู่แล้ว ไม่ว่าจะเป็นของคนอื่นหรือของตัวเองในอดีต ผู้วิจัยยังพบว่าตลาดหุ้นรู้ทัน และตอบสนองต่อการพยากรณ์ของนักวิเคราะห์ที่ล้าน้อยลง

อีกข้อที่ควรรู้คือ ทฤษฎีเดิมที่อธิบายว่า "พลังใจเป็นทรัพยากรที่ใช้แล้วหมด" ถูกทดลองซ้ำพร้อมกันหลายห้องแล็บในปี 2016 แล้วไม่พบผลที่ชัดเจน กลไกเบื้องหลังจึงยังถกเถียงกันอยู่ แต่สิ่งที่เห็นในข้อมูลจริงอย่างงานของนักวิเคราะห์ชุดนี้ บอกว่าคุณภาพที่ลดลงเมื่อทำงานตัดสินใจต่อเนื่องเป็นเรื่องที่วัดได้

หน้าตาของความล้าจากการตัดสินใจในห้องเทรด

สังเกตว่าทั้งสี่อาการเป็นทางลัดแบบเดียวกับที่เห็นในงานวิจัย คือลดความเข้มงวด พึ่งคนอื่น หรือเลี่ยงการตัดสินใจไปเลย อาการที่สามอันตรายเป็นพิเศษ เพราะการไม่ปิดไม้ขาดทุนก็คือการตัดสินใจอย่างหนึ่ง เพียงแต่เป็นการตัดสินใจที่ไม่ได้คิด

ต้องแยกให้ออกด้วยว่า ความล้าแบบนี้เป็นเรื่องระยะสั้นภายในวันหรือภายในรอบเทรด ต่างจากภาวะหมดไฟที่สะสมเป็นสัปดาห์หรือเป็นเดือน ถ้ารู้สึกเหนื่อยต่อเนื่องแม้หยุดพักแล้ว เป็นอีกเรื่องหนึ่งที่ต้องจัดการต่างออกไป

วิธีจัดตารางให้สมองตัดสินใจตอนที่ดีที่สุด

หนึ่ง วางแผนก่อนเริ่ม ตัดสินใจเรื่องใหญ่ให้จบตั้งแต่ก่อนตลาดเปิด เช่น จะดูสินทรัพย์ตัวไหน รอที่โซนไหน ยอมเสียเท่าไหร่ต่อวัน เมื่อถึงเวลาจริง หน้าที่ของเราคือทำตาม ไม่ใช่คิดใหม่

สอง ใช้เช็กลิสต์ เช็กลิสต์ช่วยย้ายภาระจากความจำและการตัดสินใจ ไปเป็นการติ๊กถูกทีละข้อ ไม่ว่าจะเป็นไม้แรกหรือไม้ที่สิบของวัน มาตรฐานก็ยังเท่าเดิม

สาม จำกัดจำนวนไม้ต่อวัน ยิ่งเปิดไม้เยอะ ยิ่งต้องตัดสินใจเยอะ ทั้งตอนเข้า ตอนดูแล และตอนออก การตั้งเพดานไว้ช่วยให้แต่ละไม้ได้รับความใส่ใจเต็มที่

สี่ พักให้เป็นการพักจริง จากงานผู้พิพากษา สิ่งที่รีเซ็ตคุณภาพการตัดสินใจคือการหยุดพัก การพักที่ได้ผลคือการลุกออกจากจอ ไม่ใช่เปลี่ยนจากกราฟไปอ่านข่าวหรือเลื่อนโซเชียล ซึ่งก็เป็นการรับข้อมูลเพิ่มอยู่ดี

ห้า ตั้งเวลาเลิกเทรด กำหนดชั่วโมงสุดท้ายของวันไว้ล่วงหน้า และไม่เปิดไม้ใหม่หลังจากนั้น เพราะไม้ที่เกิดตอนดึกหลังนั่งหน้าจอมาทั้งวัน มักเป็นไม้ที่มีคุณภาพต่ำที่สุด