Mental Accounting — เงินกำไรจากตลาด ไม่ใช่เงินคนละก้อนกับเงินต้น

ช่วงเช้าเทรดได้กำไรมา 5,000 บาท พอถึงบ่ายเจอจังหวะหนึ่งที่ไม่ได้อยู่ในแผน แต่ก็เข้าด้วยขนาดที่ใหญ่กว่าปกติสองเท่า พร้อมเหตุผลในใจว่า "ก็เล่นด้วยกำไรที่ได้มาตอนเช้า ไม่ใช่เงินต้น"

ประโยคนี้ฟังดูมีเหตุผล แต่มันผิดตั้งแต่ต้น เพราะ เงินในพอร์ตไม่มีป้ายชื่อ กำไร 5,000 บาทที่เข้ามาตอนเช้า กับ 5,000 บาทแรกที่ฝากเข้าไป เป็นเงินที่ซื้อของได้เหมือนกันทุกบาท

สิ่งที่กำลังทำงานอยู่ในหัวตอนนั้นคือ mental accounting หรือการบัญชีในใจ ซึ่งเป็นแนวคิดที่ริชาร์ด เทเลอร์ อธิบายไว้ว่าคนเราแบ่งเงินออกเป็นบัญชีย่อยในหัว แล้วปฏิบัติกับเงินแต่ละบัญชีต่างกัน ทั้งที่ในความจริงเงินทุกบาทแทนกันได้หมด

เงินก้อนเดียว แต่ในหัวมีหลายกระเป๋า

การบัญชีในใจไม่ได้แย่เสมอไป คนที่แยกเงินค่าเทอมลูกไว้คนละบัญชีกับเงินใช้จ่ายก็กำลังทำแบบนี้ และมันช่วยให้ไม่เผลอใช้เงินผิดวัตถุประสงค์

ปัญหาเกิดตอนที่ การแบ่งบัญชีในใจทำให้เรายอมรับความเสี่ยงที่ปกติจะไม่ยอมรับ ซึ่งเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นกับเทรดเดอร์แทบทุกคน

สองอาการที่งานวิจัยตั้งชื่อไว้แล้ว

เทเลอร์และเอริก จอห์นสัน ตีพิมพ์งานในวารสาร Management Science ปี 1990 ที่อธิบายว่าผลลัพธ์ที่เพิ่งเกิดขึ้นส่งผลต่อการยอมรับความเสี่ยงในครั้งถัดไปอย่างไร และตั้งชื่ออาการสองอย่างไว้

อาการแรก เล่นด้วยเงินของเจ้ามือ คือหลังได้กำไรมา คนมีแนวโน้มยอมเสี่ยงมากกว่าปกติ เพราะรู้สึกว่ากำไรนั้นยังไม่ใช่เงินของตัวเองเต็มตัว ถ้าเสียไปก็เหมือนกลับมาเท่าเดิม ทั้งที่ในทางบัญชีมันคือการเสียเงินจริง

อาการที่สอง ขอแค่เท่าทุน คือหลังขาดทุน คนมีแนวโน้มยอมเสี่ยงเพิ่มขึ้นในจังหวะที่มีโอกาสได้ทุนคืน ทั้งที่ถ้าตัดสินใจแบบเย็น ๆ จะไม่รับความเสี่ยงขนาดนั้น

จุดที่น่าสนใจคือ ทั้งกำไรและขาดทุนนำไปสู่พฤติกรรมเดียวกัน คือเสี่ยงมากกว่าที่แผนกำหนด เพียงแต่ใช้คำอธิบายในใจคนละชุดเท่านั้น

บัญชีในใจสี่แบบที่เจอบ่อยในห้องเทรด

บัญชีเงินต้นกับบัญชีกำไร อาการคือเพิ่มขนาดไม้หลังได้กำไร แล้วลดกลับมาเมื่อกำไรหมด ซึ่งทำให้ขนาดไม้ใหญ่ที่สุดในช่วงที่เพิ่งชนะติดกัน ซึ่งมักเป็นช่วงที่ตลาดกำลังจะเปลี่ยนจังหวะพอดี

บัญชีรายไม้ อาการคือไม่ยอมปิดไม้ที่ติดลบ เพราะรู้สึกว่าบัญชีของไม้นั้นยังไม่ปิด ถ้าปิดคือยอมรับว่าแพ้ ผลคือถือไม้ขาดทุนไว้นานเกินและปิดไม้กำไรเร็วเกิน

บัญชีรายวัน อาการคือพยายามทำให้ทุกวันจบด้วยตัวเลขบวก ซึ่งบังคับให้เทรดไม้ที่ไม่มีคุณภาพในช่วงบ่ายแก่ ๆ เพียงเพื่อให้ยอดวันนี้ไม่ติดลบ ทั้งที่ตลาดไม่ได้แบ่งรอบตามปฏิทินของเรา

บัญชีเงินเสี่ยงแยกจากเงินจริง อาการคือมองเงินในพอร์ตเทรดว่าเป็น "เงินที่เสียได้" จึงจัดการมันหลวมกว่าเงินก้อนอื่นของตัวเอง ทั้งที่มันคือเงินที่ทำงานมาเหมือนกัน

หลักฐานว่ามุมมองแบบรวมพอร์ตดีกว่า

มีงานวิจัยที่ทดสอบเรื่องนี้กับข้อมูลบัญชีจริงของนักลงทุนรายย่อย โดยอโลก กุมาร์ และซอนยา ลิม ตีพิมพ์ในวารสาร Management Science ปี 2008

แนวคิดของงานนี้คือใช้ การส่งคำสั่งหลายรายการพร้อมกันเป็นตัวชี้วัดว่าคนนั้นมองแบบภาพรวม เพราะการตัดสินใจพร้อมกันบังคับให้เปรียบเทียบตัวเลือกทั้งหมดในคราวเดียว ต่างจากการสั่งทีละรายการแยกวัน ซึ่งแต่ละครั้งจะถูกมองเป็นบัญชีของตัวเอง

ผลที่ได้คือกลุ่มที่ตัดสินใจแบบรวมกลุ่ม มีอาการถือขาดทุนไว้นานและรีบปิดกำไรน้อยกว่า และ ถือพอร์ตที่กระจายความเสี่ยงได้ดีกว่า ซึ่งบอกว่ามุมมองที่เรามองพอร์ตส่งผลถึงการตัดสินใจจริง ไม่ใช่แค่ความรู้สึก

วิธีปิดช่องของบัญชีในใจ

หนึ่ง คิดความเสี่ยงจากยอดพอร์ตรวมเสมอ ไม่ว่าเงินก้อนนั้นจะเพิ่งได้มาเมื่อเช้าหรือฝากมาตั้งแต่ปีที่แล้ว เปอร์เซ็นต์ความเสี่ยงต่อไม้คิดจากยอดรวมปัจจุบันเพียงตัวเลขเดียว

สอง ปิดไม้ด้วยเงื่อนไขของแผน ไม่ใช่ด้วยสถานะกำไรขาดทุนของไม้นั้น คำถามที่ถูกต้องคือ "สมมติฐานที่เข้ามายังจริงอยู่ไหม" ไม่ใช่ "ตอนนี้ไม้นี้บวกหรือลบ"

สาม วัดผลเป็นชุด ไม่ใช่รายวัน ดูผลทุก 20-50 ไม้แทนการปิดสมุดทุกเย็น เพราะระบบที่มีความได้เปรียบก็ยังมีวันที่ติดลบเป็นเรื่องปกติ การบังคับให้ทุกวันเป็นบวกคือการบังคับให้เทรดไม้ที่ไม่ควรเทรด

สี่ แยกบัญชีเพื่อจำกัดความเสี่ยง ไม่ใช่เพื่อให้เสี่ยงง่ายขึ้น การกันเงินสำรองฉุกเฉินไว้ไม่ให้แตะเลยเป็นการแยกที่ดี แต่การบอกตัวเองว่า "เงินก้อนนี้เสียได้" เพื่อจะได้ไม่ต้องคิดมากตอนเพิ่มขนาดไม้ คือการแยกที่อันตราย

เส้นแบ่งอยู่ตรงนี้ ถ้าการแบ่งบัญชีทำให้วินัยแน่นขึ้น มันช่วยได้จริง แต่ถ้ามันทำให้รู้สึกผิดน้อยลงตอนทำสิ่งที่แผนห้าม นั่นคือมันกำลังทำงานให้อารมณ์ ไม่ได้ทำงานให้พอร์ต